XVII. Yüzyılda Avrupa’da Genel Durum, XVII. Yüzyılda Avrupa’da Bilim ve Teknik Alanında ki Gelişmeler

3- XVII. YÜZYILDA AVRUPA’DA SİYASİ DURUM

Otuz Yıl Savaşları

Sebebi: Kutsal Roma İmparatorluğu ile İspanya Krallığının Protestanlığı ortadan kaldırmak için Protestanlara savaş açmasıdır.

1618-1648 yılları arasında Avrupa’da otuz yıl devam mezhep savaşları yapıldı. Bu savaşlarda Almanya (Kutsal Roma- Germen İmparatorluğu ve İspanya Krallığı),

Protestan Alınan Prensleri, Fransa, Danimarka, Hollanda ve İsveç karşısında yenilgiye uğradı. Vastefalya Antlaşması imzalandı. (1648) Bu antlaşma sonrası Avrupalılar mezhep seçme özgürlüğünü elde ettiler. İsveç, Norveç ve Danimarka Protestanlığı, İskoçlar Kalvenizm’i kabul etti. Mandalılar Katolik kaldı.

Bu savaşlar sonunda;

  • Kutsal Roma imparatorluğu dağıldı.
  • İspanya güç kaybetti.
  • Fansa, Kutsal Roma -Germen imparatorluğundan toprak aldı.

İngiltere Otuz yıl savaşlarına katılmamıştır. Kraliçe I. Elizabeth otoritesini artırdı ise de çıkan Ayaklanmalar sonunda İngiltere de parlamento kuruldu.

İspanya 17. yüzyılda güç kaybederek sömürgelerini yitirdi.

Otuz yıl savaşları sonunda Hollanda ve İsviçre bağımsızlıklarını ilan etti.

Lehistan da ki taht kavgaları ve Rusların genişlemesi sonucu Lehistan gücünü koruyaınadı.

İsveç Otuz Yıl savaşlarında galip geldiği için gücünü artırdı.

Rusya I. Petro ile güçlendi.

1- XVII. YÜZYILDA AVRUPADA BİLİM VE TEKNİK ALANINDAKİ GELİŞMELER

Rönesans ile başlayan bilimsel gelişmeler 17. yüzyılda Bilimsel Rönesansı doğurdu. Bu yüzyılda bilimlerde ilerlemeler meydana geldi 18. Yüzyılda Modem Bilimlerin temeli atıldı. Büfon, tabiat tarihini yazdı.

Bacon, gözlem ve deneyin, Descartes, Metodun önemini ortaya koydu… Bilimsel gelişmeler, teknolojik gelişmeyi sağladı. Yapılan bu çalışmalardan dolayı bu döneme Akıl Çağı denir. Bilim ve teknoloji arasındaki ilişkinin gelişmesi Sanayi İnkılâbının gerçekleşmesine ortam hazırlamıştır.

Matematik ve Astronomide;

  1. Yüzyılda Layiniz,
  2. Yüzyılda

Descartes

  • Bilimde metodun önemini açıkladı.

Kopernik

  • Polonyalı astronomi ve Matematikçidir.
  • Dünyanın ve diğer gezegenlerin dünya etrafında döndüğünü açıklamıştır. Bundan dolayı kilisenin baskısına uğramıştır.

Galile

  • Modem Fiziğin ve teleskopik astronominin kurucusudur,
  • Ticari alanda kullanılan pusula, ilkel termometre, kalp atışını ölçmek için bir sarkaç ve gelişmiş teleskopu icat etti.
  • Gezegenler ve gök çisimler üzerine çalışmalar yaptı. Bu alandaki eseri İki Kâinat Sistemi Üzerine Konuşmalar

Bocon

  • İngiliz filozof ve devlet adamıdır.
  • Bilimsel çalışmalarda deney ve gözlemin ön plana çıkarılmasını savunmuştur.
  • Önemli eserleri. Denemeler, bilimin ilerlemesi, Yeni Atlantis, Büyük Yeni Düzen’dir.

Kepler

  • Alınan gök bilimci, fizikçi ve Matematikçisidir.
  • Gezegenler üzerine çalışmalar yaptı.
  • Eseri Rudolfun Cetvelleri’dir.

Toricelli

  • Hava basıncını buldu.

Passai

  • Fransız Matematikçi, fizikçi ve düşünürdür.
  • Paskal üçgenini buldu.
  • Hesap Makinesini icat etti.(l642)

Sıvıların dengesi ve hava üzerine çalışmalar yaptı.

Newton

  • İngiliz Fizikçi Matematikçi ve astronomudur.
  • Diferansiyel ve intégral hesabını buldu.
  • Renkler ve optik üzerine çalışmalar yaptı.
  • Yer çekim kanunu buldu

3 KONU: IV MEHMET DÖNEMİ (1648-1688)

1- IV. MEHMET DÖNEMİ ISLAHAT ÇALIŞMALARI

Babaannesi Kösem Sultan Annesi Turhan Sultan Babası Sultan İbrahim

Tarhuncu Ahmet Paşa(1651-1653)

  • Mehmet’in sadrazamıdır.
  • Mali alanda düzenlemeler yaptı. İlk defa Osmanlı bütçesini gelir- gider (Denk bütçe) olarak hesapladı. Bu uygulanmaya Köprülüler Döneminde ‘de devam etti. Fakat bütçe açık vermeye devam etti.
  • Bütçe açığını kapatmak için saray masraflarını kıstı.
  • Has, zeamet gelirlerini doğrudan hâzineye aktardı.
  • Hediye verilmesini azalttı.
  • Hâzineye borcu olanlardan tahsilât yaptı.

Rüşvet alınmasını engellemeye çalıştı

Köprülü Mehmet Paşa(1656-1661)

  • Geniş yetkilere sahip olarak sadrazam olmuştur,
  • Devlet otoritesini sağladı.
  • Sert tedbirler alarak Anadolu’yu Celalilerden temizledi. İç ve dış güvenliği sağladı.
  • Ordu ve Donanmada ıslahatlar yaptı. Venediklerin elinden Bozcaada ve Linini adasmı geri aldı.
  • Hatalı gördüğü devlet adamlarını görevden aldı.
  • Erdel beyinin isyanını bastırdı.
  • Çınar vakası veya Vakayı Vakvakiye bu dönemde gerçekleşti. (1556)

Köprülü Fazıl Ahmet Paşa(1661-1676)

  • Ekonomik ve askeri alanda yeniliklere ağırlık verdi.
  • Devlet gelirlerini kısarak bütçe açığını azalttı.
  • Orduda düzenleme yaptı.
  • Topçu Sınıfım güçlendirdi.
  • Çemberlitaş’ta kendi adına bir kütüphane kurdurdu.

Köprülü ailesinden Merzifonlu Kara Mustafa Paşa (1676— 1683), Fazıl Mustafa Paşa (1683-1691) ve Amcazade Hüseyin Paşa (1697-1702) dönemlerinde askeri ve mali alada ıslahatlar yapıldı fakat sonuç elde edilemedi.

XVII. Yüzyıl Islahatları’nın Genel Özellikleri

  1. Kişilere bağlı kalmış, devamlı Fermandığı için sonuca ulaşılamamıştır.
  2. Avrupa’daki gelişmeler takip edilememiştir.
  3. Daha çok askeri ve mali alanda ıslahatlar yapılmıştır.
  4. Islahatlara yeniçeriler, devlet adamaları… engel Ferman ya çalışmışlardır.
  5. Baskı, şiddet yol ile devlet otoritesi sağlanmak istenmiş olup bu durum ıslahatların benimsenmesini engellemiştir.
  6. Nedenleri aranmadığı için sorunlara kalıcı çözümler bulunamamıştır. Gerilemeyi geciktirmeden ileri gidememiştir.

2- IV MEHMET DÖNEMİNİN SİYASİ OLAYLARI

a- Osmanlı- Venedik İlişkileri

Girit’in Fethi (1645-1669) Sultan I. İbrahim zamanında kuşatıldı. Girit, Venediklilerin elinde olup Doğu Akdeniz’in güvenliği açısında önemli idi. Girit korsanların Osmanlı gemilerine saldırmaları sonucu Venediklilere savaş açıldı.(1645). Venediklilerin Çanakkale Boğazını kapamaları üzerine kuşatma tam 25 yıl devam etti. Sadrazam Fazıl Ahmet Paşa sefere çıkarak Kandiye kalesini alarak adanın fethini tamamladı.(l 669)

Girit’in Fethi ile Doğu Akdeniz de Osmanlı egemenliği daha da güçlendi. Ayrıca Girit’in fethi denizlerde kazanılan son başarı Fermanı olması açısından önem taşır. Kuşatmanın uzun sürmesi Osmanlı mâliyesini hem de Donanmasını olumsuz yönde etkilemiştir.

b- Osmanlı Avusturya İlişkileri

1662-1664 Osmanlı Avusturya Savaşları; Erdel Beyi Rokaçi isyan ederek Avusturya’ya sığınması üzerine Fazıl Ahmet Paşa sefere çıkarak Uy var Kalesi önünde Avusturya ordusunu bozguna uğrattı. Avusturya ile Vasvar Antlaşması imzalandı (1664)

Buna göre;

  1. Erdel, Osmanlı Devletinde kalacak.
  2. Uy var kalesi Osmanlı Devletinde kalacak.
  3. Avusturya Savaş tazminatı ödeyecek.
  4. Zerivar kalesi Avusturya’ya verilecek.
  5. Avusturya, Osmanlı Devletinin istediği kişiyi Erde beyi olarak atayacaktı.

c- Osmanlı- Lehistan ilişkileri

  1. Mehmet’in Lehistan Seferi ve Buçaş Antlaşması (1672): Lehlerin, Ukrayna kazaklarına saldırmaları sonucu IV. Mehmet sefere çıktı. Lehler yenilgiye uğratıldı. Sefer sonunda Buçaş Antlaşması yapıldı. Buna göre;
  2. Podolya, Osmanlı topraklarına katıldı. (Osmanlıların topraklarına toprak kattığı son toprak parçası)
  3. Ukrayna, Osmanlı himayesine girdi.
  4. Lehistan yılda 22 bin Altın vermeyi kabul etti.

Önemi: Bu antlaşma Osmanlı Devletinin topraklarına toprak kattığı son antlaşma Fermansı ve Osmanlı Devletinin batıda en geniş sınırlara ulaşması bakımından önemlidir.

c- Osmanlı-Rus İlişkileri

Ruslar 17. Yüzyıl sonlarında topraklarını genişletme-ye başladılar. Ukrayna’yı istila ederek Cehrin kalesini aldılar. IV. Mehmet sefere çıkarak Tuna’ya kadar geldi.- Komutayı Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa paşa’ya bıraktı. Sadrazam Cehrin kalesini geri aldı. Ruslarla Bahçesaray (Cehrin) Antlaşması yapıldı. (1678) Buna göre;

  1. Kiev Ruslarda kalacak.
  2. Özi nehri iki ülke sınır kabul edildi.

Bu antlaşma Osmanlı Devleti ile Rusya arasında yapılan ilk antlaşma Fermansı açısından önemlidir.

Ruslar savaşa devam etmeleri sonucu IV. Mehmet tekrar sefere çıktı. Rusların barış istemesi üzerine tekrar barış yapı­larak Özü nehri iki ülke arasında sınır kabul edildi. (1681)

d- II. Viyana Kuşatması (1683)

Avusturya imparatoru I. Leopold’un Macarlara baskı yapınası sonucu, Macarlar, Tökeli İmre önderliğinde isyan ettiler. Tökeli İmre Osmanlı Devletinden yardım istedi. Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa yardımına gitti. T.İmre’yi Macar Kralı ilan etti. M. Kara Mustafa Paşa, yoluna devam ederek Viyana’yı kuşattı. (1683)

Amacı: Osmanlı Devletini eski gücüne kavuşturmaktı.

Kuşatma iki ay kadar devam etti, Kırım hanının zamanında yardımına gelmemesi, Alınanlar ve Lehlerin (lan Sobieski) Avusturya’ya yardımına gelmesi sonucu Osmanlı Devleti Viyana önlerinde ağır bir yenilgi aldı. (1683)

Sonuçları;

  1. Türklerin son ilerleme noktası Viyana oldu.
  2. Osmanlı Devleti’nin Avrupa karşısındaki üstünlüğü sona erdi.

Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa bu yenilgi sonrası idam edildi.

e- Kutsal İttifak

Viyana yenilgisi sonrası Papa öncülüğünde Avrupa’nın güçlü devletleri Avusturya, Malta- Lehistan, Venedik ve Rusya Türklere karşı Kutsal ittifakı oluşturdular. Kutsal ittifak ile Osmanlı Devleti arasında savaşlar 16 yıl devam etti. (1683-1699)

III. Mustafa (1695-1703) Avusturya üzerine düzenlediği iki seferde başarılı oldu. Ancak üçüncü seferde Zenta’da (Yunanistan’ın batısında) ’yenilgiye uğradı. (1697) Mus­tafa (Osmanlı tarihinde ordunun başına geçen son sultan) savaşa devam etmek istedi. Amcazade Hüseyin Paşa barış yapılmasının yararlı olacağını ısrar etti. Hollanda ve İngilte­re’nin de araya girmesiyle Karlofça Antlaşması yapıldı.(1699)

Kutsal İttifakla Yapılan savaşlar sırasındaki padişahlar

  • Mehmet
  • Süleyman
  • Ahmet
  • Mustafa

f- Karlofça Antlaşması         

Kutsal ittifakla yapılan savaşlarda Osmanlı devletinin yenilgiye uğradı. Hollanda ve İngiltere’nin de araya girmesiyle Avusturya, Lehistan ve Venedik ile Karlofça .Antlaşması yapıldı. (1699)

Buna göre;

  1. Bu antlaşma ile Osmanlı Devleti il defa topraklarının bir kısmını kaybetti.
  2. ve Ukrayna Lehistan’a verildi.
  3. Mora ve Dalmaçya kıyıları Venediklilere yerildi.
  4. Lehistan’ın Kırıma ödediği vergi kaldırıldı.
  5. Karlofça Antlaşması 25 yıl Avusturya’nın garantisi altına alındı.

Sonuçları;

  • Bu antlaşma ile Osmanlı Devleti ilk defa topraklarının büyük bir kısmını kaybetti.
  • Osmanlı Devleti, Orta Avrupa’daki üstünlüğü sona erdi.
  • Duraklama Devri (1579-1699) kapandı. Gerileme Devri (1699- 1792) başladı. .
  • Osmanlı Devleti saldırı durumundan, savunma durumuna geçti

g- İstanbul Antlaşması

Rusların Kutsal İttifaka katılmaları ve yapılan savaşlar sonucu Avusturya ile Karlofça Antlaşması (1699) imzala-yan Osmanlı Devleti Rusya ile İstanbul Antlaşmasını yaptı, (1700) Buna göre;

  1. Azak kalesi Rusya’ya verildi.
  2. Ruslar işgal ettikleri yerleri geri vereceklerdi.
  3. Ruslar, İstanbul’da bir elçi bulunduracaktır.
  4. Ruslar, Kudüs’ü serbestçe ziyaret edebilecekti.

Önemi

Ruslarla yapılan iltenesmi antlaşma Fermanı-, Rusların ilk defa Karadeniz’e açılması ve İstanbul’da bir elçi bulundurmaları açısından önelidir.

3- XVII YÜZYILDA OSMANLI DEVLETİNDE KÜLTÜR. BİLİM, SANAT VE MİMARİ BİLİM

Her alanda olduğu gibi bilimde de durgunluk olmuştur. Buna rağmen bu dönemde önemli bilim adamları yetişmiştir. Bunlar arasında;

  • Koçi Bey; yazdığı Risalesi ile Osmanlı devletinde bilim hayatında duraklamanın sebeplerini, bu durumdan kurtulması için alınması gereken tedbirleri belirtmiştir. Koçi Bey Risalesini IV. Murat’a sunmuştur.
  • Katip Çelebi; Devrin en önemli bilim adamlarının başında gelmektedir. Tarih, Coğrafya, Bilim, bibliyografya alanında eserler vermiştir.

Eserleri;

  • Keşfü’z- Zunun; Bibliyografyadır.
  • Mizanül Hak Fi İhtiyaril Ehak (En doğrunun seçiminde hak terazisi);

Müspet bilimler ve felsefeyi savunmuştur,

  • Cihannüına; Coğrafya ve Kozınağrafyadan bahseder.
  • Fezleke-i Osmanî; Osmanlı tarihinden bahseder.

Tarihçileri;

  • Ramazan zade Mehmet Kutsi
  • Peçevi İbrahim Efendi
  • Katip Çelebi
  • Kara Çelebi zade Abdülaziz Efendi
  • Solakzade Mehmet Hemdemi
  • Müneccimbaşı Ahmet Dede
  • Mustafa Naiına; Osmanlı Devletinde ilk resmi tarihçidir. (Vaka-ı Nüvislik) Altı ciltlik Osmanlı tarihi yazmıştır. (Naiına Tarihi)

Coğrafyacıları;

  • Kâtip Çelebi
  • Evliya Çelebi; En önemli eseri Seyahatname 10 ciltten oluşur. Türk tarihi ve kültürünün önemli kaynakları arasında yer alır.

Tıp alanında;

  • Beyzade Mehmet Bin İbrahim
  • Siyahı zade Derviş.
  • Emir Çelebi

Bu yüzyılda Matematik alanında önemli bir gelişme olmamıştır.

Edebiyat

Divan Edebiyatı

Bu dönemde bir durgunluk olmuştur. Buna rağmen bu alanda şairler yetişmiştir. Bunlara en büyüğü “Nefi’dır. Bu şairler;

  • Nefî

Bu dönemin en büyük divan şairidir. Hicivleri ile meşhur olmuştur. Eseri Siham-ı Kaza dır. Padişahları ve sadrazamları eleştirmiştir.

  • Nabi
  • Yahya

Halk Edebiyatı

Halk edebiyatının klasik devridir. Halk şairlerin en güçlüleri bu dönemde yaşamıştır. Halk şiirinin nazım şekilleri bu dönemde ortaya çıkmıştır. Bunlar;

  • Gevheri
  • Karacaoğlan
  • Aşık Ömer

Tekke Edebiyatı

En önemli temsilcisi “Sinan-ı Ümmi”dir.

Daha sonraki yüzyıllarda Tekke edebiyatı divan edebiyatı ile iç içe yaşamıştır.

Hat

Güzel yazı yazına sanatına Hat denir. Bu iş ile uğraşan kimseye Hattat denir.

Türk yazı sanatı en parlak devrini Osmanlılar zamanında yaşamıştır.

 Hafız Osman; 17. yüzyılda yaşamıştır. Özellikle Kur’an-ı Kerim yazısını geliştirmiştir.

Müzik

17. Yüzyılın sonlarında Itri Efendi gibi büyük beste-kâr 17. Yüzyılın sonlarında Itri Efendi gibi büyük beste-kâr yetişmiştir. Bazı besteleri günümüze kadar gelmiştir.

42 adet bestesi vardır. Nevekar makamını bulmuştur.

Karacaoğlan: Halk ozanı.

Mimari

Mimar Sinan’ın öğrencileri bu dönemde eser vermeye başladılar. Bu dönemde de birçok eser yapıldı.

  • Sultan Ahmet Cami; I. Ahmet tarafından yaptırıldı. Mimari Sedefkar Mehmet Ağadır. Bu cami Şehzade caminden esinlenerek yapılmıştır.
  • Murat zamanında yapılan eserler
  • Revan Köşkü
  • Bağdat Köşkü
  • Niğde Bedesteni
  • Üsküdar Çinili Cami ve külliyesi
  • Konya Şerafettin Cami
  • Bayram paşa sıbyan mektebi, medresesi çeşmesi külliyesi
  • Yeni Cami; Şehzade caminden esinlenerek yapılmıştır. Mimar Davut Ağa başlatmış ve Dalgıç Ahmet Çavuş ve Mustafa Ağa tarafından tamamlanmıştır. IV. Mehmet zamanında yapıldı.

Mehmet zamanında yapılan diğer eserler;

  • Mısır Çarşısı
  • Hünkar Kasrı
  • Safranbolu Köprülü Mehmet Cami
  • İncesu Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Cami ve Kervansarayı
  • Bunlardan sonra yapılan eserler orijinal Ferman tan ziyade kopya eserler olmuştur.

ÖSYM Sınavları
12 Haziran 2017 Cumartesi
Geri Sayım Kodu