Büyük Selçuklular

Büyük Selçuklular (1040-1157)

Oğuz Türkleri

Oğuz Adı ve Anlamı

Türkçe’de boy anlamına gelen “OK” ile çoğul anlamına gelen “UZ”un birleşmesi sonucu “Oğuz(Boylar)” adı meydana gelmiştir.

Ok (Boy,Kabile)+ Uz (Çoğul eki) = Oğuz(boylar, boylar birliği)

Oğuz kelimesi ilk dega Köktürk yazıtları ve Çin kaynaklarından raslanmakta olup boy anlamında kullanılmıştır. Oğuzlara;

Bizanslılar: Uz

Ruslar: Tork(Torki)

Araplar: Guz, Türkler İslamiyeti kabul ettikten sonra Türkmen adını vermişlerdir.

Oğuzlar ilk Köktürklere bağlı olarak yaşadılar. II.Köktürk zamanında ayaklandılar. Bu ayaklanma Uygur Hakanı Bilge Kağan tarafından bastırıldı. Uygur devleti kurulunca bu devletin önemli unsuru oldular. Uygur Hakanı Moyencur, Hakan olmadan önce Oğuz Yabgusu idi. Uygurlara karşı ayaklandılar. Uygurlar yıkılınca batıya doğru göç ettiler.

  1. Yüzyıl Hazar Denizi ve Seyhun Irmağı arasında yaşadılar. Bu dönemde Oğuz Yabgusu Devletini kurdular. Oğuzlar bu dönemde Boz Ok ve Üç Ok olmak üzere iki kola ayrıldı.

Oğuzların başında Kül-Erkin ünvanı taşıyan bir Başbuğ bulunuyordu. Orduyu ise Subaşı idare ediyordu.

Oğuz Yabgu Devleti 1000’lerde yıkılınca Oğuzların bir kısmı Avrupa’ya yöneldi, bunlara uzlar denir. Bir kısmı Maveraünnehire yöneldi. Bunlara Araplar Türkmen adı vermişlerdir.

Oğuzlar tarihte birçok devlet kurmuşlardır bunlar;

– Büyük Selçuklu Devleti, Bağlı devletler ve Atabeylikler.

– Karakoyunlu Devleti

– Akkoyunlu Devleti

– Safevi Devleti

– Anadolu Beylikleri

– Türkiye Selçukluları Devleti

– Osmanlı Devleti

– Türkiye Cumhuriyeti

Büyük Selçuklu Devletinin Kuruluşu ve Genişlemesi

Büyük Selçuklu Devletinin Kuruluşu

Büyük Selçuklu Devletini kuran Oğuzların Kınık boyuna mensuptur.

Selçuklu Devletine adını veren Selçuk Beydir. Selçuk Bey Dukak adlı bir beyin oğludur.

Dukak Bey: Oğuz yabgu Devletinde Ordunun komutanıydı Demir Yaylı olarak anılmaktadır.

Selçuk Bey: Selçuk bey babası ölünce yerine orduda Subaşı oldu. Selçuk Bey, Oğuz Yabgusu ile anlaşmazlığa düşerek kendine bağlı olanlar ile birlikte Cent şehrine yöneldi.

Beraberindekiler ile İslamiyet’i kabul etti. Ölünce yerine Arslan Yabgu geçti.

Arslan Yabgu: Ganeliler ile yaptığı mücadelede esir düşünce ailenin başına Selçuk Bey’in torunları Tuğrul ve Çağrı Beyler geçti. (Babaları Mikail)

Tuğrul ve Çağrı Beyler

Ailenin başına geçmeleri ile Arslanbey’in oğulları arası açıldı. Selçuklu ailesi arasına giren bu ikilik tarşh boyunca devam etti.

Tuğrul ve Çağrı Bey yönetimindeki Selçuklular Karahanlılar ve Gaznelilerle mücadele etmiştir.

Ayrıca Çağrı Bey komutasında keşif amaçlı akınlarda bulunuldu(1015-1018)

Seferin Amacı: Bu bölgelerin yurt olup olmayacağını öğrenmektir. Malazgirt savaşına kadar Anadolu’ya yapılan akınlar daha çok Bizans’ın gücünü kırmak ve yıldırmaktı. Kafkasya üzerinden mavearünnehir’e döndü.(1021)

Bu dönemde Tuğrul ve Çağrı Beyler sürekli Oğuzları Anadolu’ya sevk ettiler. Oğuz yağmaları Tuğrul Beye şikayet edildi. Tuğrul Bey kardeşi İbrahim Yınal’ı Oğuzları kontrol etmek amacıyla Anadolu’ya gönderdi. Türkmen Beyleri Van gölü yakınlarında Bizans’ı bozguna uğrattı.

Dandanakan savaşı sonrası (1040) Selçuklu Devletinin kurulmasıyla birlikte Anadolu’ya esas akınlar başladı. Bundan sonra Anadolu’ya düzenli ordular girmeye başladı. Tuğrul Bey Anadolu’nun fethini İbrahim Yinal ve Kutalmışa verdi.

Selçuklular 1035’de Horasana indiler. Gazneli sultanı Mesut, Selçuklu üstüne bir ordu gönderdi. Bu ordu Selçuklular tarafından Nesa Şehri yakınlarında bozguna uğrattılar. Bu olaydan sonra Selçuklular, Horasana yerleştiler. Selçukluların güçlenmesi sonucu Gazneli topraklarına saldırmaya başladılar. Bu saldırıların dudurulması için Selçuklular üzerine gönderilen Gazneli ordusu Serahs şehri yakınlarında yenilgiye uğrattılar. Bundan sonra Nişapur alındı. (1038) Nişapur’un alınması ile Tuğrul Bey;

  • Adına Hutbe okuttu.
  • Bağımsızlığını ilan etti.

Dandanakan Savaşı (1040)

Selçukluların güçlenmesi ve Gaznelilerin yıpranmasıyla başlaması üzerine Merv şehri yakınlarında Dandanakan denilen yerde Sultan Mesut komutasındaki Gazneli ordusu yenilgiye uğratıldı. (1040)

Dandanakan Zaferi İle;

  • Türkiye Selçuklu Devleti Kuruldu.
  • Tuğrul Bey Sultan ilan edildi.
  • Gazneliler eski gücünü kaybetti ve dağılma sürecine girdi.
  • İlam Dünyasının liderliği Türklere geçti.
  • Anadolu ve komşu ülkeler Türkiye’nin yeni yurdu haline geldi.

Büyük Selçuklu Devletinin Genişlemesi

Tuğrul Bey (1040-1063)

İran, Azerbaycan, Irak-ı Arap ve Irak- Acem’i ele geçirdi.

Başkent, Nişapur’dan Rey şehrine taşındı. (1043)

Anadolu’ya yapılan akınlarda Musa Yabgu’nun oğlu Hasan şehit düşünce Tuğrul Bey Hasan’ın intikamını almak Selçuklu ailesinden İbrahim Yınal ve Kutalmış tekrar Anadolu üzerine akınlar yapmakla görevlendirildi.

İbrahim Yınal: Hemedanı ve İsfahan’ı Fethetti. Dicle ırmağına kadar olan alanı fethetti.

Kutalmış: Aras Irmağını Geçerek Gürcistan’a girdi.

Şehzade Hasan: Pasinler ve Erzurum’u ele geçirdi. Van gölü havzasına girdi, Bizans ve Gürcülerden oluşan orduya karşı savaşırken şehit olduç.(1047)

Tuğrul Bey İbrahim Yınal ve Kutalmışı Anadolu’ya gönderdi. Amaç intikam almak ve düşmanı dağıtmaktı.

Pasinnler (Hasankale) Savaşı (1048)

İbrahim Yınal ve Kutalmış Pasinlerde Bizans ordusunu bozguna uğrattılar. Bizans İmparatorluğu barış istedi. Yapılan barışa göre;

  • İstanbul’da Emeviler döneminde yapılan camiler ve medreseler tamir edilecek.
  • Bizanslılar kendi ülkelerindeki camilerde okutulan hutbeleri Abbasi Halifesi ve Selçuklular adına okutacak.
  • Cami Mıhrabında eski, Türk hakimiyeti alametlerinden olan ok-yay işaretleri işlenecek.

Önemi: Pasinler savaşı Bizanslılarla yapılan ilk önemli savaştır. Ayrıca düzenli ordu ile yapılan ilk savaştır.

Tuğrul Bey 1055’te Bağdat’a girerek Abbasi Halifesini Şii Büveyhoğullarının baskısından kurtardı. Böylece İslam dünyasının liderliği Türklere eline geçti.

Halife Kaim Bi-Emrillah Tuğrul Beye “Doğunun ve Batının hükümdarı” unvanını verdi. Tuğrul Bey 1057’de tekrar Bağdat’a girdi.

Tuğrul Bey öldüğünde (1063) Selçuklular, bir dünya devleti haline geldi.

Süleyman (1063-1064): Çağrı Beyin büyük oğludur. Kardeşi Alparslan tarafından tahtan indirilmiştir.

Alp Arslan (1064-1067)

İlk seferini Azerbaycan ve Kafkasya üzerine yaptı. Ani ve Kars kalelerini aldı.

  • Türkistan seferine çıkarak Cent ve Gürgenç’i aldı. (1067)
  • Kardeşi Kavurd isyanını bastırdı. (Kavurd Sultan Alparslan’ın kardeşi)
  • Komutanlarını Anadolu’nun Fethi için görevlendirdi.

Malazgirt Savaşı ve Sonrası

Savaşın Sebepleri:

  • Anadolu’nun ekonomik yönden Bizans için önemli bir yer alması. (Bizans’ın tahıl ambarı) ve bir çok kutsal sayılan merkezlerin bulunması, bu nedenle bu topraklardan vazgeçmek istememesi.
  • Türklerin Anadoluya akınları ve yerleşmesi sonucu kendilerini tehlikede gören Bizans bu bölgeyi kendi hakimiyeti altında tutmak istememesi.
  • Bizans kendi içindeki karışıklıklara son vermek, İslam Dünyasını baskı altında tutmak ve Anadolu’yu Türk baskısı altından kurtarıp ülkesinin güvenliğini sağlamak istemesi.
  • Türklerin Anadolu’yu yurt etmek istemeleri ve bu sebeple Bizans’a karşı koymak istemesi.

Bizans imparatoru R.Diogenes Türk akınlarını durdurmak ve Anadolu’dan atmak üzere iki sefer düzenledi. 1068-1069 da iki sefer yaptı, fakat bir sonuç alamadı.

1070 de Malazgirt ve Erçişi Fetih etti. Halebe girdi. Bunun üzerine R.Diogenes Türkleri Anadoludan çıkarmak ve bütün İslam ülkelerini ele geçirmek amacıyla sefere çıktı. Ordusunda Bizanslıların yanı sıra Franklar, Normanlar, Slavlar, Gürcüler, Ermeniler, Peçenekler, Uzlar ve Kıpçaklar bulunuyordu.

Selçuklu ordusu ile Bizans kuvvetleri Malazgirtte (Rahva Ovası) 24 Ağustos 1071 de karşı karşıya geldiler. Sultan Alpasrlan barış yapmak istedi, fakat Bizans İmparatoru bunu kabul etmedi. Yapılan savaşta Bizans orduları yenildi ve kendiside esir alındı. Barış antlaşması yapıldı.

Buna göre;

  • Bizans imparatoru serbest bırakılması karşılığında 1.5 milyon altın verilecek.
  • Selçuklu Devletine yıllık 360 bin altın vergi verecek.
  • Bizans elinde bulunan Müslüman esirleri serbest bırakacak.
  • Gerektiğinde Bizans Devleti, Selçuklu Devletine askeri yardımda bulunacak.
  • Bizans elinde bulunan Urfa, Antakya, Malazgirt ve Menbıç kaleleri geri verilecek.

R.Diogenes ülkesine giderken öldürüldü. Yerine VII. M.Dukas imparator oldu.

Önemi: Malazgirt savaşı sonrası, Anadolunun kapıları Türklere çalındı. Anadolu Türklerin ana yurdu oldu.

Not: sultan Alpaslan Karahanlılar üzerine yaptığı sefer sırasında esir alınan kale komutanı tarafından şehit edildi. (1072)

Melik Şah (1072-1092)

Melik Şah dönemi, Selçuklunun en parlak dönemidir.

Bu dönemde Selçukluların sınırları en geniş alana ulaştı.

Kendisine karşı ayaklanan amcası Kavurd’u ortadan kaldırdı.

Karahanlılar ve Gaznelilere üstünlüğünü kabul ettirdi.

Doğu ve Batı Karahanlıları itaat altına aldı.

Kutalmış Oğlu Süleyman Şah, Tutak ve Artuk Beyleri Anadolu’nun fetih edilmesi için görevlendirdi ve böylece Anadolu’nun fethi sağlandı.

Suriye ve Arabistan’da fetihlere devam edildi.

Dönemin en önemli olayı Hasan Sabbah’ın siyasi amaçlı Batınilik faaliyetleri oldu. Batınilik faaliyetleri sonucunda Melik Şah ve babasının en büyük yardımcısı olan vezir Nizam-ül’Mülk öldürüldü. Melik Şah bu sorunu çözmek için Hasan Sabbah’ın gizlendiği Alamut kalesi üzerine kuvvetler gönderdi. Bu sırada Melik Şah’ın ölmesi ile bu sorun çözümlenemedi.(1092)

Sultan Melik Şah ölünce oğulları arasında taht kavgaları başladı. Sırasıyla;

Berkyaruk ve Muhammed Tapar ve en son Sencer başa geçti. Bu dönemde Batınilik faaliyetleri hızlandı. Haçlı seferleri başladı.

Sencer (1117-1157)

Karahanlılarla savaştı ve egemenlik altına aldı. Bu dönemde Selçuklular için iki önemli tehlike ortaya çıktı. Bunlar;

  • Batıda Haçlılar
  • Doğuda Karahitaylılar

Karahanlıların, Karahitaylılardan yardım istemesi sonucu yapılan Katvan Savaşında Büyük Selçuklu yenildi. (1141) Selçuklular, Seyhun Irmağına kadar olan toprakları kaybetti.

Sultan Sencer Gurluları bozguna uğrattı. (1152)

Ayaklanan Oğuzlar üzerine yaptığı seferde yenilerek esir edildi. (1153) Üç yıl esir olarak yaşadı. Kurtulduğunda devleti yeniden toparlamaya çalıştı ise de bir sonuç alamadı. Ölümü ile Büyük Selçuklu Devleti sona erdi. (1157)

Büyük Selçuklu Devletinin Parçalanmasının Sebepleri

  • Hükümdar ailesi içindeki taht kavgaları.
  • Selçuklu Prenslerinin ayaklanması.
  • Oğuzların ayaklanması.
  • Haçlı seferleri.
  • Şii Fatimilerin faaliyetleri.
  • Hasan Sabbah’ın Batınilik faaliyetleri.
  • Abbasi Halifesinin faaliyetleri.
  • Atabeylerin merkezden ayrılarak devlet kurmak istemeleri.

Büyük Selçuklulara Bağlı Devletler

Selçuklu Şehzadeleri tarafından kurulan bu Devletler, Sultan Sencer’in ölümünden sonra bağımsızlıklarını ilan ettiler. Bunlar;

Devlet adı                                          Başkenti                                Kurulduğu Yer

Horasan Selçukluları                       Merv                                     Horasan ve Maveraünnehir

Irak Selçukluları                               Hemedan                             Irak ve Azerbaycan

Türkiye Selçukluları                        Konya                                    Anadolu

Kirman Selçukluları                         Kirman                                  İran’ın güneyinde

 

Atabeylikler

Atabey: Selçuklularda, illere yönetici olarak Meliklerin (Şehzadelerin) yanına verilen tecrübeli devlet adamlarına denir.

Atabeyler Meliklerin devleti nasıl yönetecekleri konusunda eğitimlerini sağlardı.

Devlet zayıflayınca Atabeyler, bulundukları bölgelerde yönetimleri ele geçirip bağımsız devletler kurdular. Bunla;

  • Fars Atabeyliği (salgurlular)
  • Azerbaycan Atabeyliği (İldenizliler)
  • Şam Atabeyliği (Börüoğulları)
  • Musul Atabeyliği (Zengiler)
  • Erbil Atabeyliği (Beg-Tegin oğulları)

ÖSYM Sınavları
12 Haziran 2017 Cumartesi
Geri Sayım Kodu